EK 1992: (G)een goed stel

Woord: Auke Kok
Gepost: 10-07-2019
Waarom werden onze idolen eigenlijk maar één keer Europees kampioen? Op het EK 1992 waren Gullit, Rijkaard, Van Basten en Koeman nog beter in vorm dan vier jaar eerder. Duitsland werd gesloopt, plots ging het mis tegen een stel van de camping geplukte Denen. Daar moesten we reconstructie-expert Auke Kok maar eens in laten duiken, bedachten we. Met behoorlijk ontnuchterende gevolgen.

Beeld: VI Images, Soenar Chamid
Eerder verschenen in SANTOS #02, mei 2016.

Iedereen kan de wedstrijden van het EK 1988 nog dromen. Maar wat gebeurde er nu eigenlijk in die zo verrassend verloren wedstrijd tegen Denemarken in 1992?

Hoe Oranje op een midzomeravond in Göteborg zijn keerzijde toonde. In het Kust Hotel in Varberg, op 75 kilometer van Göteborg, zit Ruud Gullit voor de televisie naar autoraces te kijken. De 29-jarige aanvoerder van Oranje heeft zo zijn eigen manieren om zich voor te bereiden op belangrijke wedstrijden en zich concentreren op voetbal hoort daar niet per se bij. De profvoetballer is niet altijd bezig met voetbal, om niet te zeggen dat die sport hem regelmatig verveelt.

Doelman Hans van Breukelen, zes jaar ouder, komt aanlopen en vraagt of het EK voetbal op kan; hun mogelijke tegenstander Denemarken komt in actie. Maar de immer fanatieke doelman wordt door spelers als Gullit niet altijd even serieus genomen. Fanatisme is niet cool in het spelershotel in Varberg. Breuk kan het schudden. De auto’s blijven over het scherm heen en weer rijden, hoezeer de keeper ook aandringt. “Jammer dan, pech gehad”, mompelt Gullit en kijkt verder.

Nederland als de hoop voor het voetbal: dat is de toon in de media. En in de spelersgroep. En in de trainersstaf. Wij zijn technisch en moreel beter dan de rest.

De houding van de aanvoerder staat niet op zichzelf. Zestig procent van het anders zo nuchtere Nederlandse volk denkt dat Oranje de Europees kampioen van 1992 zal worden. De anders zo kritische columnist Johan Derksen schrijft in Voetbal International: ‘Er is maar één land dat de show kan stelen en dat is Nederland.’ Het anders zo genuanceerde NRC Handelsblad kopt: ‘Oranje zal de voetbalwereld mores leren.’

Daar ziet het ook even naar uit. Na twee behoorlijke uitvoeringen tegen Schotland (1-0) en tegen de opvolger van de Sovjet-Unie, het GOS (0-0), is het gehate Duitsland met 3-1 opzijgezet met aanvalsvoetbal dat je bij de andere EK-deelnemers niet ziet. In een eindronde met acht landen geldt Oranje als het enige land dat aanvalt zoals het hoort.

Nederland als de hoop voor het voetbal: dat is de toon in de media. En in de spelersgroep. En in de trainersstaf. Wij zijn technisch en moreel beter dan de rest. Bedienen andere teams zich van een lafhartig systeem met hooguit twee aanvallers, Nederland heeft er drie: de briljante centrumspits Marco van Basten (27) met links van hem de onnavolgbare, pas 22-jarige dribbelaar Bryan Roy en rechts Ruud Gullit, de onvermoeibare vriend van Nelson Mandela, de vriend van heel Afrika eigenlijk, de zoon van een Surinaamse vader en een Hollandse moeder die liever naar autoraces kijkt dan naar een stel hardlopers uit Denemarken.

Michels wil zijn laatste kunstje, het EK in Zweden, aangrijpen om voorgoed van het predicaat ‘resultaattrainer’ af te komen.

Met een verantwoorde driemansaanval wil trainer Rinus Michels afscheid nemen in stijl. Daar heeft hij alle reden toe. De 64-jarige Michels is sinds het goud van 1988 naar zijn zin iets te vaak herinnerd aan de behoudende speelwijze die toen in West-Duitsland is gehanteerd. Anderhalve spits, dat kón eigenlijk niet. Telkens weer is die ellendige Johan Cruijff erover begonnen. Alle Johan Derksens van het land blaften dat Cruijff na en nu wil Michels zijn laatste kunstje, het EK in Zweden, aangrijpen om voorgoed van het predicaat ‘resultaattrainer’ af te komen.

Met een ongekende aanvalsmachine wil hij Cruijff, zijn vroegere leerling en huidige mediarivaal, de baas zijn. Daarom stelt Michels achter Van Basten ook aanvaller Dennis Bergkamp nog op, als een nummer tien. Dat is de Ajax-stijl en dan maak je vrienden. En hij geeft de verdediger die dáárachter staat, de 29-jarige Frank Rijkaard, toestemming om mee ten aanval te trekken zoveel hij maar wil. Tel daarbij op het feit dat de linkermiddenvelder Rob Witschge (25) aanvallend is ingesteld en je begrijpt dat Michels met meer bezig is dan het winnen van een toernooi.

Vlak voor het EK heeft hij Barcelona-trainer Cruijff nog dwarsgezeten door Barça’s laatste man Ronald Koeman op te eisen voor een nietszeggende oefeninterland. Daardoor kon de 29-jarige Koeman niet meedoen aan de laatste competitiewedstrijd van Barcelona, waarin om het kampioenschap werd gestreden. Zo ging dat in 1992: over de rug van de altijd loyale Koeman deelde Michels een tik uit aan zijn kwelgeest in Spanje. Niet voor niets was het WK twee jaar tevoren helemaal misgegaan door, onder meer, een kinderachtige stammenstrijd die gepaard ging met hoog oplopende spanningen en gespuug van Rijkaard naar Rudi Völler.

In de aanloop naar de halve finale tegen Denemarken, op 22 juni, glimmen het Nederlands elftal en zijn coach van het zelfvertrouwen. Dat in de gedenkwaardige wedstrijd op 18 juni tegen Duitsland alles meezat, inclusief een vroege zondagsgoal van Rijkaard, is geen issue. Dat Oranje in die potjes daarvoor wel erg moeilijk tot scoren was gekomen, evenmin. Favoriet Nederland hoeft in de halve finale alleen nog maar over de armzalige Denen heen te stappen en het zal Duitsland in de finale nogmaals mores leren.

Zo eenvoudig ziet de toekomst eruit als de helden van Oranje op deze maandagavond de sintelbaan van het Ullevi Stadion oplopen. Het is bijna kwart voor acht, maar het voelt als kwart voor vier – de zon zal in Göteborg de komende nacht nauwelijks ondergaan. Boven het stadion blinken Hollandse luchten, perfect voor een vrolijke voetbalavond. De reactie van Michels op de vraag wat hij van tegenstander Denemarken verwacht? Met zijn bekende Amsterdamse geinporum zegt hij: “Het shirt kennen we dus. Rood-wit. En dat het countervoetbal is. Dat is altijd moeilijk te bespelen als je niet scherp genoeg bent.”

Veel meer weet hij er ook niet van. Hoeft ook niet – we zijn te goed voor zwaarmoedige bespiegelingen. De finale tegen Duitsland wacht. De saamhorigheid die intussen is ontstaan in het Deense kamp interesseert niemand. Wat Oranje betreft, is Denemarken nog steeds het elftal dat zich niet eens had gekwalificeerd voor deze eindronde, maar dat op het laatst was opgeroepen omdat de eigenlijke kandidaat Joegoslavië was afgevallen vanwege de burgeroorlog in dat land. Denemarken is – lijkt – nog steeds de rammelbak van de poulewedstrijden. Een team dat zijn beste speler, de met de bondscoach ruzie makende Michael Laudrup, moet missen. Een gemankeerde ploeg in rood-wit.

Zijn directe tegenstander Gullit voelt zich niet geroepen om achter een verdediger van wie hij nog nooit heeft gehoord aan te gaan.

Een superploeg in rood-wit, zo blijkt vanaf de eerste minuut. De Deense aanvallers Henrik Larsen en Flemming Povlsen zijn telkens te snel voor Ronald Koeman. En ook Michael Laudrups broertje Brian schiet regelmatig als een hazewindhond vanaf het middenveld naar voren. Maar de grootste plaag voor het sloom-arrogante Nederland is Henrik Andersen. Deze linksback blijkt over paardenlongen te beschikken waarmee hij op de meest onverwachte momenten mee naar voren rent. Zijn directe tegenstander Gullit voelt zich niet geroepen om achter een verdediger van wie hij nog nooit heeft gehoord aan te gaan. En aangezien Oranje voornamelijk uit aanvallers bestaat die geen zin hebben achter onbekende types aan te lopen, hebben de Denen een fijne avond.

De verdediging van Nederland is een zelden vertoonde chaos. Nou ja, verdediging, Rijkaard kuiert wat rond op het middenveld want dat is leuker. En tot verbazing van iedereen heeft Michels om de aanvalspret tot maximale hoogte op te voeren Frank de Boer opgesteld als linksachter. De Boer is een 22-jarige back die vooral wil aanvallen, wat hem de reputatie ‘creatief, maar slordig en niet al te snel’ heeft opgeleverd.

Creatief, daar is het de coach om te doen; de prachtige trap van De Boer kan het aanzien van Michels als aanvalstrainer verder opstuwen. Die ambitie is ten koste gegaan van Berry van Aerle, de snelle rechtsback die altijd zo’n fijn koppel vormde met Gullit. Want Berry is van PSV en niet creatief.

Hierdoor zien de Denen zich geconfronteerd met een ver van het eigen doel spelende ‘verdediging’ bestaande uit de trage Koeman, de niet zo snelle De Boer op links en de ook niet supersnelle, alweer 35-jarige Adri van Tiggelen op rechts. En de Denen zijn geprikkeld door de glimlachjes waarmee Van Basten cum suis hen in de tunnel naar het veld hadden aangekeken. “De Nederlanders speelden met de neus omhoog”, zullen ze later zeggen. De neus omhoog: dat krijg je ervan als je team is opgebouwd uit de landskampioenen van Italië (het AC Milan-trio Van Basten, Gullit, Rijkaard), de winnaars van de UEFA Cup (de Ajacieden Bergkamp, De Boer, Witschge, Roy), de winnaar van de Europa Cup I (Barcelona-speler Koeman) en de Nederlandse landskampioen (PSV’ers Van Tiggelen, Van Breukelen).

De Denen hebben één speler die dit jaar iets won: de door Pisa uitgeleende Henrik Larsen is kampioen geworden met het onooglijke Lyngby BK.

Penaltymisser Marco van Basten en Kim Christofte, maker van de laatste Deense strafschop.

Met zijn neus omhoog, probeert De Boer een weggekopte bal van Koeman aan de zijkant binnen te houden. Hij trapt de bal stijlvol, ‘leuk’ dus, naar de voeten van Laudrup. Die rent naar voren, geeft voor, Van Breukelen mist en Larsen kopt na vijf minuten binnen: 1-0 voor FC Neus Omlaag. “Misschien begonnen we niet optimaal”, zal Van Basten later zeggen. “Maar dat hoeft het probleem niet te zijn. Na een kwartier ben je wel wakker geworden. Je komt 1-0 achter, dus even wat meer geven en we trekken het wel recht.”

We trekken het niet even recht. We laten ons de hele eerste helft links en rechts voorbijlopen. We doen maar wat. We dachten namelijk te doen wat Van Basten vooraf zei: de succesvolle aanvalsformules van AC Milan, Ajax en Barcelona voortzetten in Oranje en zo iedereen laten zien hoe je voetballen moet. We schakelen niet over op een strijdbare houding. Onverdiend komen we op 1-1 door een stuiterbal van Bergkamp. De hele trage verdediging schuift leuk op naar de middenlijn, waar de snelle Denen ons opvangen. De snelle Denen wisselen steeds van positie, om gek van te worden. De zoveelste gevaarlijke uitval leidt tot 2-1. Weer Larsen.

Oranje is geen goed stel. Het is niet eens een stel. Oranje bestaat uit eenlingen die elkaar niet snappen.

De legendarische uitspraak van commentator Theo Reitsma uit 1988 (“Dit is een goed stel, hoor”) kan worden omgedraaid. Oranje is geen goed stel. Het is niet eens een stel. Oranje bestaat uit eenlingen die elkaar niet snappen. Die elkaar niets te zeggen hebben.

De vier aanvallers die, gezien de offensieve tactiek, geconcentreerd zouden moeten meeverdedigen, sjokken ongeïnteresseerd over het gras. De Nederlanders zijn steeds te laat bij de bal en trappen uit frustratie tegen Deense enkels. Dat mag als je een team vol bejubelde prijswinnaars hebt. Merkwaardig genoeg vindt de Spaanse scheidsrechter Emilio Aladren dat ook. Hij fluit de pittig, maar niet gemeen tackelende Denen steeds af en ziet veel van de venijnige Nederlandse acties door de vingers.

Nog voor rust toont Rijkaard op deze avond, als de zon lange schaduwen trekt over het veld van Göteborg, de keerzijde van het ‘goede stel’. Ergens op het middenveld vliegt hij van achteren met twee benen naar de knieholten van Brian Laudrup. Het is zo’n actie die de samenvatting van de NOS niet zal halen. Ze past niet bij de nostalgie naar de generatie-Van Basten. Aan de klodders van Rijkaard op het WK 1990 viel niet te ontkomen, aan deze voetbalmisdaad wel. Na Rijkaards Afrikaanse tackle ligt het raspaardje Laudrup schreeuwend op de grond. De blik van Rijkaard ernaast is schitterend van nonchalance. Een leeuw op een steppe toont meer compassie voor de gnoe onder zijn klauw dan Rijkaard voor Laudrup.

De hele wereld is voor Nederland, de reddende natie van de voetbalsport. De Denen beklagen zich nooit bij de partijdige arbiter.

Vervolgens vliegt Wouters met een gestrekt been naar Piechnik. Ja, zo heet die Deen echt: Piechnik. Doet nog maar net mee bij Denemarken. Torben is zijn voornaam. Hij is centrumverdediger en de medeoorzaak van het rampzalige falen van Van Basten. Piechnik speelt het Hollandse genie stevig maar fair uit de wedstrijd. De oplettende cipier Wouters kreeg dat in de gaten, vandaar dat gestrekte been. Even ‘Picknick’ uitschakelen. Wouters krijgt niet eens geel. Rijkaard ontvangt voor zijn horror-tackle van achteren op Laudrup geen rood.

Van Tiggelen katapulteert zich naar de hielen van Povlsen: de scheids laat doorspelen. Koeman tackelt de wederom ongrijpbare Povlsen op de rand van het strafschopgebied van achteren en krijgt, je raadt het al, geen geel.

De hele wereld is voor Nederland, de reddende natie van de voetbalsport. De Denen beklagen zich nooit bij de partijdige arbiter. Ze volharden met hun beweeglijke en frivole reactievoetbal.

Na de rust blijft uitblinker Laudrup gewond achter in de kleedkamer. Wat Michels in de Nederlandse kleedkamer zegt, is onbekend. Vermoedelijk hebben de belangrijkste spelers niet naar hem geluisterd. Ze mogen de trainer niet meer zo graag als in 1988. De afstand is immens. “Ik denk dat zijn vrouw de enige is die hem kent”, zei Gullit voor aanvang van het EK. “Ik heb weliswaar jaren met hem te maken gehad, maar ik ken hem in ieder geval niet.”

Hun relatie noemt hij ‘zuiver professioneel’. Op het WK in Italië woedde er een mediaoorlogje tussen technisch bestuurder van de KNVB Michels (columnist Algemeen Dagblad) en Gullit (columnist De Telegraaf). En voor de laatste kwalificatiewedstrijd tegen Griekenland was Michels nogal hard uitgevallen tegen Gullit en dat is de trotse reggaezanger niet vergeten.

Van Basten mocht Michels sowieso al niet. Koeman mag hem niet meer vanwege het akkefietje rond de oefeninterland tegen Frankrijk, waardoor de libero tot zijn grote teleurstelling van grote afstand moest toezien hoe FC Barcelona op de laatste dag landskampioen werd. En de speler die na rust het veld oploopt, Wim Kieft, wordt al jaren ongemakkelijk van Michels. De 29-jarige spits heeft structureel het idee dat de norse coach de pik op hem heeft. Als Michels hem bij de schouder pakt, schrikt Kieft op alsof iemand hem onder stroom zet. Een niet eens professionele relatie.

Door al deze ontwikkelingen is Michels niet meer de gezaghebbende Oom Rinus van vier jaar geleden. In 1988 werkten de spelers voor hem, nu werken ze voor zichzelf, of zelfs dat niet. Logisch dat de vedetten, die zichzelf als mondige, volwassen spelers zien, onvergelijkbaar met de onzekere jochies van 1988, de oude Michels een beetje hebben laten aan mopperen en zij er in de tweede helft opnieuw niets van bakken.

Andersen loopt zijn transfer naar Sampdoria mis en zal nooit meer de oude worden. Dader Marco van Basten, volgens Gullit de gemeenste van allemaal, zal nooit iets van zich laten horen.

Hoog tijd voor Van Basten om zich te doen gelden. De spits, bij wie vier dagen geleden in ditzelfde stadion tegen Duitsland alles lukte, komt Picknick, of hoe heet die jongen, niet voorbij. Zijn voorzetten gaan nergens heen. De bal rolt lachwekkend simpel van zijn voeten over de achterlijn. Na afloop van het seizoen waarin hij Gullit passeerde als de man om wie alles draait bij AC Milan, weet hij het net niet te vinden.

Kortom, actie. Eerst geeft Van Basten die vervelende Piechnik in het voorbijgaan, terwijl de bal al in handen van doelman Peter Schmeichel is, een doodschop. Piechnik is nog niet opgelapt door de verzorgers of Van Basten loopt quasi per ongeluk tegen Andersen aan. Na Laudrup was linksback Andersen de uitblinker en nu is Oranje ook van hem verlost. Lijkbleek staart de Deen naar zijn verbrijzelde knie; de stukken van zijn knieschijf drukken tegen de binnenkant van zijn vel als het Krimgebergte.

Het incident kent twee kanten: Andersen loopt hierdoor zijn transfer naar Sampdoria mis en zal nooit meer de oude worden. En Marco van Basten, volgens Gullit een slechterik, de gemeenste van allemaal, zal nooit iets van zich laten horen. Zelfs een kaartje naar Denemarken kan er niet vanaf.

Weer iets later voert Van Basten een tackle uit naar de enkels van zijn mandekker Piechnik, die verdorie nog steeds meedoet.

Hans van Breukelen, de verbeten doelman die zo vaak is gepest in de selectie, heeft het zien aankomen.

In tegenstelling tot wat de meesten zich kunnen herinneren van deze wedstrijd leidt het offensief van Oranje tot slechts één kans: Rijkaard maakt vlak voor tijd gelijk. In de verlenging kan Roy van dichtbij inschieten, maar Schmeichel redt. In de tweede helft van de verlenging voeren Gullit en Van Basten hun eerste briljante eenakter van de avond op; Schmeichel redt opnieuw.

De Denen zitten dan allang stuk. Ze houden vol en bij het penaltyschieten maakt Van Basten, de topscorer uit de Serie A, zijn beruchte fout. Gezien zijn afbraakvoetbal zou je zeggen: terecht. Alle andere strafschoppen worden benut. De Denen krijgen de zege die hen toekomt. Vervolgens winnen ze ook de finale van Duitsland (2-0) en zo beleeft Europa een uniek kampioenschap, met uiteindelijk een niet-gekwalificeerde winnaar die zich laat kennen als een sprankelende en vooral bescheiden ploeg.

Hans van Breukelen, de verbeten doelman die zo vaak is gepest in de selectie, heeft het zien aankomen. Gedurende het hele EK ergerde hij zich aan de slappe houding op de trainingen. Van Breukelen heeft ruzie gemaakt, medespelers uitgekafferd om ze scherp te krijgen. Aan het vaste tafeltje met het Milanese trio merkte hij hoe jongens als Gullit en Rijkaard met van alles bezig waren, behalve met de eerstvolgende tegenstander. De 35-jarige doelman speelde als een van de weinigen een goed toernooi en nu is hij er helemaal klaar mee. Hij doet wat hij zich voor ‘Denemarken’ al heeft voorgenomen: hij neemt afscheid van het Nederlands elftal.

Lees ook
SANTOS #14: Engeland special

Please
don't go

Een bakermat van nostalgie, maar ook van het moderne voetbalkapitalisme; geen voetballand is zo contrastrijk als Engeland. Voor SANTOS #14 doken onze fotografen, schrijvers en tekenaars met liefde in de Engelse voetbalcultuur, juist in deze tijden van Brexit.
Overig

Ernst Happel
terug in Rotterdam

Wilfried de Jong laat Ernst Happel (1925-1992) voor heel even terugkeren op aarde. “Ach meiner Junge, das war einmal.”
Binnendoor

Danny
Koevermans

“Een goede amateurclub is de ideale samenleving. Als jij niks te doen hebt in je vrije weekeinde en je wilt wat aanspraak, ga je lekker naar je club. Bakkie koffie, beetje kletsen, even de B1 kijken in de ochtend, daarna het eerste, daarna een drankje. In een voetbalkantine kun je altijd terecht.”
SANTOS SPECIAL: 100 JAAR BEKERVOETBAL

Ooit winnen
wij ’m

Voor iedere supporter van een kleine club is de KNVB Beker de heilige graal, een obsessie, de ultieme beloning voor jarenlange trouw. Totdat je – zoals bijna altijd – roemloos wordt uitgeschakeld. Dan wil je er acuut niets meer van weten, van die verdomde beker. Een essay van Sjoerd Mossou.
SANTOS #04: DE KLASSIEKER

Allebei rood-wit,
toch oneindig anders

Ajax en Feyenoord koesteren hun zo herkenbare clubtenue, beroemd tot in alle uithoeken van de wereld. Maar wat vertelt het shirt over de identiteit van beide clubs – en wat over De Klassieker? Op zoek naar sentiment, smaak en schoonheid.
Reconstructie

Feyenoorder Cruijff
en de vier
klassiekers

Juist in het seizoen (1983-1984) dat Ajax en Feyenoord vier keer tegen elkaar speelden, kwam Johan Cruijff uit voor de club uit Rotterdam. Een reconstructie van het klassieke kwartet door de ogen van directbetrokkenen.